Phát huy giá trị di sản và nguồn lực văn hóa trong chiến lược phát triển kinh tế, du lịch của ngành đường sắt

Sự kiện quy tụ gần 200 đại biểu là lãnh đạo các ban, bộ, ngành Trung ương, đại diện các tỉnh thành có tuyến đường sắt đi qua, các nhà nghiên cứu, nhà khoa học cùng đông đảo doanh nghiệp du lịch, công nghệ và các tổ chức liên quan nhằm làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về vị trí của di sản, văn hóa đường sắt trong chiến lược phát triển kinh tế, du lịch, quảng bá hình ảnh đất nước và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Phát biểu khai mạc và đề dẫn tại Hội thảo, ông Đặng Sỹ Mạnh, Chủ tịch Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam nhấn mạnh, trải qua chặng đường 145 năm hình thành và phát triển, Đường sắt Việt Nam không chỉ ghi dấu hành trình lịch sử mà còn lưu giữ những lớp trầm tích, sự giao thoa văn hóa, ký ức và khát vọng của đất nước. 

Mỗi cây cầu, cung đường, nhà ga hay đoàn tàu đều mang dấu ấn thời đại, góp phần tạo nên các giá trị di sản quý giá của quốc gia. Di sản đường sắt hiện diện hữu hình trong những thanh ray, tà vẹt, công trình kiến trúc kỹ thuật và không gian cảnh quan. Bên cạnh đó, di sản phi vật thể bao gồm ký ức cộng đồng, câu chuyện lịch sử, văn hóa nghề nghiệp cùng tinh thần lao động sáng tạo của các thế hệ người lao động được bền bỉ gìn giữ và trao truyền. Bảo tồn và phát huy di sản đường sắt không chỉ là trách nhiệm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn là cơ hội chuyển hóa các giá trị đã bồi đắp thành nguồn lực mới, đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế, du lịch và xã hội. 

Trong bối cảnh tiềm năng này chưa được khai thác tương xứng, vấn đề cốt lõi là chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát huy giá trị; từ vận tải thuần túy sang hành trình kết hợp văn hóa, du lịch và trải nghiệm; từ xem di sản là quá khứ sang khai thác có trách nhiệm để phát triển bền vững. Thời gian qua, ngành Đường sắt đã đạt những chuyển biến tích cực trong phát triển sản phẩm du lịch và dịch vụ. Các đoàn tàu như “Hoa Phượng Đỏ”, “Hành trình kết nối di sản miền Trung” (Huế – Đà Nẵng, Huế - Phong Nha), “Hà Nội 5 cửa ô”, “Hành trình đêm Đà Lạt”, tàu cao cấp “SJourney” cùng phong trào “Đường tàu – Đường hoa; Mỗi cung đường - một loài hoa, mỗi khu ga - một điểm đến” đã làm mới hình ảnh ngành.

Theo PGS, TS Dương Trung Ý, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng biên tập Tạp chí Cộng sản, trong giai đoạn đổi mới và hội nhập những năm qua, ngành đường sắt đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ về tư duy chiến lược, khắc phục dần những điểm nghẽn để tạo ra diện mạo mới trong vận tải và logistics.  Các đoàn tàu chất lượng cao trên các tuyến huyết mạch (như Hà Nội - Đà Nẵng, Hà Nội - Hải Phòng, TP.HCM - Nha Trang...) được đầu tư nâng cấp nội thất, dịch vụ thân thiện, kết hợp văn hóa bản địa đã thu hút đông đảo lượng khách du lịch trong và ngoài nước, góp phần kích cầu du lịch quốc gia. 

Phân tích sâu hơn về nguồn lực nội sinh, PGS, TS Dương Trung Ý nhấn mạnh, trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn hóa không chỉ là lĩnh vực tinh thần mà đã thực sự trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nhanh và bền vững. Hướng tới mục tiêu chiến lược theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng, việc khai thác tối ưu giá trị di sản và nguồn lực văn hóa mở ra hướng chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa trên tài nguyên thô sang mô hình dựa trên tri thức, sự sáng tạo và gia tăng giá trị cao. 

Đối với ngành đường sắt, văn hóa và di sản chính là chìa khóa cốt lõi để tái định vị giá trị kinh tế, tạo ra không gian kinh tế giá trị gia tăng cao khi kết hợp giữa hoài niệm lịch sử và tư duy dịch vụ hiện đại.

Tại Hội thảo, các đại biểu đã thảo luận, làm rõ về nhận diện đầy đủ di sản và hệ giá trị văn hóa. Đánh giá vai trò lịch sử của đường sắt; nhận diện các loại hình di sản vật thể, phi vật thể, tư liệu, kiến trúc, kỹ thuật, cảnh quan và văn hóa nghề nghiệp để làm rõ tiêu chí phân loại, bảo tồn và xác định thứ tự ưu tiên. 

Đồng thời, đánh giá thực tiễn và xác định hướng phát triển kinh tế di sản, du lịch. Phân tích hiệu quả các mô hình đã triển khai; đưa yếu tố văn hóa vào toàn bộ hành trình từ nhà ga, đoàn tàu đến phong cách phục vụ; kết nối đường sắt với di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, ẩm thực địa phương; tăng cường hợp tác với chính quyền và doanh nghiệp để chuyển lợi thế mạng lưới, cảnh quan thành lợi thế cạnh tranh.

Đề xuất cơ chế, chính sách và giải pháp chuyển hóa di sản thành động lực phát triển. Tích hợp bảo tồn di sản vào quy hoạch phát triển đường sắt quốc gia, đô thị, tốc độ cao và hành lang kinh tế, bảo đảm hài hòa giữa hiện đại hóa và gìn giữ giá trị lịch sử.

Bên cạnh đó, đề xuất cơ chế quản lý tài sản, hợp tác công – tư, ứng dụng chuyển đổi số trong số hóa và quảng bá di sản, hướng tới lộ trình phát triển đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045...