Đầu năm 1959, Đảng và Chính phủ quyết định xây dựng mới đường sắt từ Đông Anh lên Thái Nguyên để phục vụ công nghiệp khai thác quặng sắt, sản xuất thép; đồng thời phục vụ xây dựng và phát triển kinh tế tỉnh Thái Nguyên và các tỉnh Việt Bắc. Tuyến đường sắt Hà Nội - Quán Triều là tuyến đường sắt được thi công thần tốc do người Việt tự khảo sát, thiết kế, xây dựng. 

Thứ trưởng Bộ GTVT Nguyễn Hữu Mai bổ nhát cuốc đầu tiên khởi công xây dựng tuyến đường sắt Đông Anh - Thái Nguyên

Hơn một vạn thanh niên tình nguyện từ các tỉnh, thành đã được huy động tham gia. Cùng đó là gần 5.000 cán bộ công nhân viên đường sắt được huy động để thi công các hạng mục công trình.

Để xây dựng tuyến đường, cần thực hiện một khối lượng công việc khổng lồ như: Phải đào 2,2 triệu m3 đất; đắp 1,7 triệu m3 đất. Khoảng 50 quả đồi được san phẳng mới đủ đất đắp nền đường xe lửa. Tuyến đường bắt đầu nối từ huyện Đông Anh đến Lưu Xá (Thái Nguyên) thì đường chia hai ngả: Một đường chạy qua thị xã Thái Nguyên, lên mỏ than Làng Cẩm, Quan Triều, một đường vào mỏ sắt Trại Cau (Đồng Hỷ).

Toàn bộ tuyến đường dài 120km (kể cả đường chính và phụ). Để hoàn thành, tuyến đường cần tới hàng trăm tấn sắt và một khối lượng xi măng, gỗ, đá, cát sỏi khổng lồ. Ngày ấy, các công việc chủ yếu được làm thủ công nhưng với tinh thần “có sức người, sỏi đá cũng thành cơm”, công trình được hoàn thành rất nhanh: Chỉ gần 14 tháng sau, ngày 30/8/1960, tuyến đường từ Đông Anh đến Lưu Xá chính thức khánh thành, thông xe vượt thời hạn 4 tháng.

Tuyến xe lửa vào nhà máy gang thép Thái Nguyên năm 2008.

“Huyết mạch” vận chuyển quân lương

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, miền Bắc chi viện cho miền Nam, một lượng hàng hóa khổng lồ của quân và dân các tỉnh Thái Nguyên, Bắc Kạn, Cao Bằng được vận chuyển bằng tuyến đường sắt Thái Nguyên - Hà Nội. Trong đó, phần lớn được tập kết ở ga Lưu Xá và ga Quan Triều.

Đây cũng chính là lý do khiến ga Lưu Xá trở thành một trong nhiều địa điểm quan trọng tại Thái Nguyên bị máy bay Mỹ oanh tạc. Và, sự kiện bi tráng “đêm Noel màu lửa” xảy ra ở ga Lưu Xá năm 1972 trở thành khúc tráng ca bất tử trong lòng người dân Bắc Thái nói riêng và cả nước nói chung. Trận mưa bom tàn khốc ấy đã cướp đi sinh mạng của 60 thanh niên xung phong Đại đội 915, Đội 91 Bắc Thái đang làm nhiệm vụ giải tỏa hàng hóa chi viện cho chiến trường miền Nam.

Sự kiện bi hùng ấy khiến chúng ta gợi nhớ lại “một thời đạn bom” đã được ghi trong lịch sử nước nhà. Năm 1972, giới cầm quyền Mỹ phát động cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ hai bằng không quân và hải quân trên toàn miền Bắc gây ra nhiều tổn thất nặng nề.

Cảng Hải Phòng và nhiều cửa sông, bến cảng khác của miền Bắc bị phong toả. Việc vận chuyển vũ khí, phương tiện chiến tranh và các loại hàng hoá thiết yếu khác do các nước xã hội chủ nghĩa anh em viện trợ cho cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta theo đường biển hoàn toàn bị ngưng trệ.

Trước tình hình đó, Trung ương giao cho tỉnh Bắc Thái tiếp nhận hàng (chủ yếu là lương thực và hàng hóa quốc phòng) từ các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn và Hà Bắc chuyển về theo Quốc lộ 3, Quốc lộ 1B và đường sắt Kép - Lưu Xá; vừa để dự trữ, vừa để chuyển cho chiến trường và các tỉnh trong khu vực. Ga Lưu Xá và ga Quán Triều trở thành “cảng cạn” của miền Bắc.

Hơn 60 năm qua, đường sắt Hà Nội - Thái Nguyên cũng trải qua bao thăng trầm của lịch sử. Ngày nay, tuyến đường tuy chỉ còn là một “nốt trầm” nhưng nó là niềm tự hào về một thời mang trên mình trọng trách, là huyết mạch trong những năm tháng cả nước vì miền Nam ruột thịt.